نهج البلاغه
عنوان نهج البلاغه
نهج البلاغه عنوان کتابی است که در فرهنگ اسلامی مانند آفتاب نیمروز می درخشد ؛ و همچون صدفی مشحون به گوهرهایی از حکمت های عالی است . این عنوان را شریف رضی بر منتخبی از خطبه ها و مواعظ نامه ها و عهد نامه ها و کلمات کوتاه و قصار امیر مومنان علی (ع) انتخاب کرد .
« نهج البلاغه » یعنی راه روشن بلاغت گرد آورنده آن (شریف رضی ) در وجه تمسیه این گنجینه گرانقدر چنین اظهار داشته است « پس از تمام شدن چنین دیدم که نامش را نهج البلاغه بگذارم زیرا این کتاب درهای بلاغت و سخنوری را به روی بیننده خود میسر گشاید و خوسته هایش را به او نزدیک می سازد هم دانشمند و دانشجو را بدان نیاز است و هم مطلوب سخنور و پارسا در آن وجود دارد . »
نامی که شریف رضی بر این مجموعه نهاد گویای وجهی از کلمات علی (ع) بود که او را سخت مجذوب و شیفته می ساخت و این وجه نهج البلاغه یعنی فصاحت و بلاغت کلام و نفوذ آن تا عمق جان هر کسی را متحیر می سازد .
البته آن چه شریف رضی از بیانات و مکتوبات امیرمومنان علی (ع) گرد آورده و آن را نهج البلاغه نامیده است ، تنها راه روشن بلاغت نیست ، بلکه ترجمانی از قرآن و آموزه های نبوی و راه روشن هدایت است .
عصر گرد آوری نهج البلاغه
نهج البلاغه در سال 400 هجری گرد آوری شده است ؛ عصر که از نظر فرهنگی ، برجسته و ویژه است . این عصر مصادف با دوره سوم خلافت عباسیان می باشد که پس از دو دوره تحولات بزرگ سیاسی شکل گرفت و این دوره روزگار تحول های فرهنگی است .
روزگار تحولات سیاسی بزرگ
دوره نخست خلافت عباسیان از سال 132 تا 232 ه . ق است که دوره تثبیت و تحکیم قدرت سیاسی نظامی انان به شمار می آید .
دوره دوم خلافت عباسیان از سال 232 تا 334 ه . ق است ، که دوره حاکمیت قشریگری و سرکوب اندیشه دوزی است .
دوره سوم خلافت عباسیان از سال 334 تا 447 ه . ق است که با ورود معزالدوله احمد بن بویه به دستگاه خلافت عباسی و دگر گون شدن قدرت عباسیان و پیدایش فضای سیاسی جدید شکل گرفت .
روزگار نو در عرصه فرهنگی
در این دوره بند از زبان ها برداشته شد و گروه ها و مذاهب مختلف معتقدات خود را بدون ترس بیان داشتند و به طور نسبی امنیتی فرهنگی فراهم شد ، به گونه ای که کم تر کسی با زبان تعصب دینی به دیگری هجوم می برد این فضای فرهنگی که متاثر از تفکر شیعی ال بویه بود موجب شد تا دانش در عرصه گونا گون رشد یابد .
اما در کل قرن چهارم هجری روزگار شریف رضی و عصر تالیف نهج البلاغه قرنی پر تلاطم و دارای فراز و نشیب بسیار و تحولات علمی بی نظیر است چنان که ادم متز دانشمند و شرق شناس معاصر سوئیسی ان را دوره رنسانس اسلام نامیده است از یک سو در قرن چهارم یکی از بزرگ ترین امپراتوری ها یعنی خلافت عباسی گرفتار تجزیه شد و از سوی دیگر حکومت های محلی مقتدر در ممالک مختلف اسلامی نشر و نما یافتند در این دوران در نتیجه امتزاج تمدن های قدیم و ظهور ظرفیت های و قابلیت های فکر و عملی فرهنگ اسلامی تمدن اسلامی به نقطه اوج خود رسید .
و انگاه در این اوضاع و احوال اثری بی نظیر (نهج البلاغه ) به دست شخصیتی بی بدیل ظهور یافت .
گرد آوردنده نهج البلاغه
گرد آورنده نهج البلاغه ابوالحسن محمد بن حسین موسوی معروف به سید رضی و شریف رضی است و در سال 359 ه ق در نیمه سده چهارم هجری دیده به جهان گشود و در سال 406 ه ق در اوایل قرن پنجم هجری به سوی دار باقی شتافت . او هم از جانب پدر و هم از جانب مادر نسبی بس شریف داشت نسبش از سوی پدر با پنج واسطه به امام هفتم حضرت موسی بن جعفر (ع) و از سوی مادر با شش واسطه به امام چاهرم حضرت علی بن الحسین (ع) می رسد از این رو بهائ الدوله دیلمی او را به ذی الجسبین و شریف رضی ملقب نمود .
نبوغ و استعداد سید رضی
ایشان از کودکی همراه برادرش سید مرتض به تحصیل علوم مقدماتی پرداخت و هوش سرشار و استعداد کم نظیر خود را در عرصه های مختلف ظاهر ساخت بیش از ده سال از سن شریف رضی نگذشته بود که به سرودن شعر پرداخت و چنان قریحه ای از خود نشان داد که سابقه نداشت .سید رضی از همان زمانی که به محضر اساتید بزرگ روزگار خود راه یافت شگفتی آنان را برانگیخت و همگان را به تحسین وا داشت او در بیست سالگی در تمام علوم متداول عصر خویش سر آمد شده بود .
فضایل و کمالات سید رضی
سید رضی در عزت نفس ، سخاوت ، پایبندی به امور شرعی پرهیز از تملق ضارسایی و پرواپیشگی در روزگار خود مانند نداشت .
سید رضی گذشته از مقام والایی که در علوم اسلامی و فرهنگ دینی داشت هنوز بیست بهار عمر سپری نکرده بود که در عرصه ادبیات عرب یکه تاز میدان و مایه مباهات همگان شد و در نظم و نثر شگفتی ها آفرید او در انواع شعر هنرنمایی می کرد اشعارش دست به دست می گشت و آن را می خواندند و در شگفتی فرو می رفتند و اشعارش را به یاد می سپردند بسیاری از بزرگان علم ادب و سیاست به اشعار سید رضی علاقه بسیار نشان می دادند و آنها را حفظ می کردند .
تالیفات و تصنیفات سید رضی
سید رضی با وجود گرفتاری های بسیار سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و با وجود مضاغل مهم و حساس و وقت گیر همچون نقابت طالبیان امارت حج و نظارت دیوان مظالم در عمر 47 ساله خویش آثاری بس مهم بر جا گذاشته است که هر یک در نوع خود ممتاز و حائز اهمیتی بسیار است .
انچه باقی مانده برهانی قاطع در اثبات فضل و کمال عمق اندیشه و تبحر وی در عرصه های گونا گون علم و ادب است از جمله حقائق التاویل فی متشابه التنزیل ، مجازات الاثار النبویه ، دیوان الشریف الرضی
اما مهم ترین و گرانسنگ ترین اثر سید رضی که هیچ کتابی پس از قرآن کریم به والایی و شیوایی و گرانمایگی و جاودانگی آن نمی رسد ، نهج البلاغه است .
وفات سید رضی
شریف رضی روز یکشنبه ششم محرم سال 406 ه ق زندگی پر برکت خویش را به پایان برد .
باب بندی نهج البلاغه
سید رض سخنان امیرمومنان (ع) را از میان کتاب های گونا گون استخراج کرده و با سبکی دلپذیر و مطلوب تنظیم نموده است خود او درباره نحوه ی باب بندی و تقسیم مطالب آن چنین نوشته است : دیدم سخنان آن حضرت حول سه محور است نخست : خطبه ها و فرمانها دوم : نامه ها و پیغام ها و سوم کلمات حکت امیز وموعظه ها پس به توفیق الهی ابتدا خطبه های شگفت سپس نامه های زیبا و سرانجام حکمت ها و کلمات جالب را انتخاب کردم و هر یک را در بابی مستقل قرار دادم .
کمیت نهج البلاغه
نهج البلاغه گزینشی است بی نظیر از کلام انسانی بی بدیل که شامل 241 خطبه و کلام و 79 نامه و مکتوب و 489 حکمت و موعظه می شود .
شریف رضی قسمتی از مطالب امیر مومنان (ع) را از کتاب هایی ک8ه در دسترس داشت گزینش کرد البته بسیاری از آن کتاب ها در اثر درگیری ها جنگ ها و تحولات از میان رفته و جز نامی از آنها در فهرست ها و یا مطالب نقل شده از آنها در برخی کتاب ها باقی نمانده است .
مسعودی مورخ نامدار در گذشته به سال 346 ه ق می نویسد « آن چه مردم از خطبه های آن حضرت به خاطر سپرده اند چهار صد و هشتاد و چند خطبه است که بالبداهه ایراد می کرد و مردم آن را حفظ کردند و می نوشتند و از هم می گرفتند .
کیفیت نهج البلاغه
نهج البلاغه از وجود مختلف شگفت و بی نظیر است واژه ها و مفردات ترکیبات و جملات بافت و هندسه کلام قوت و استحکام آهنگ و موسیقی کلام لطافت و سحر بیان زیبایی و ارزش ادبی وجود متعدد عمق معانی تاثیر گذاری راه گشایی و ... .
امیر مومنان (ع) چنان واژه ها را به کار می گرفته که گویا گوهر شناسی تیز بین از میان هزاران گوهر برخی ار برگزیده و با بهترین پرداخت در مناسبترین جا قرار داده و به صورت زیور های شگفت ارائه داده است به عنوان مثال امیرمومنان (ع) در ضمن خطبه ای چنین رهنمود کرده است الا و ان الیوم المضماذ و غدا السباق و السبقه الجنه و الغایة النار: آگاه باشید که امروز روز تمرین و فردا روز مسابقه است خط پایان دروازه بهشت است و نهایت کار بازنده آتش است .
مضمار در لغت به معنای مکان یا زمان لاغر شدن است عرب مضمار را برای آماده کردن اسب به منظور مسابقه به کار می برد .
امام (ع) با به کار گرفتن این واژه دنیا را به میدان تربیت و امادگی برای مسابقه ای بزرگ تشبیه کرده است مسابقه ای که نیاز به آمادگی بسیار دارد .
ترکیبات و جملات
نهج البلاغه آکنده از ترکیبات و جملات بدیع و زیبا و لطیف و پر معناست
زیبایی و ارزش ادبی
آن چه در وهله نخست در نهج البلاغه می درخشد و خواننده را حظی وافر می بخشد زیبایی و ارزش ادبی این کتاب است زیرا نهج البلاغه جلوه ای است از جمال و جلال انسانی کامل گه در اوج فصاحت و بلاغت به فعلیت در آمده است .
نهج البلاغه که به حق آن را اخ قران یعنی برادر قران نامیده اند نازله فصیح ترین و بلیغ ترین مخلوق خدا پس از پیامبر اکرم (ص) یعنی علی مرتض (ع) است .
امیر مومنان (ع) در سخنی که بزرگترین ادیبان در برابرش سر به سجده گذاشته اند فرموده است :
قیمه کل امری ما یحسنه انسان را آن بهاست که در دیده اش زیباست یعنی ارزش هر کس به فهم و درک اوست و نوع نگاه ادمی در ارزش هر کس تعیین کننده است شریف رضی ذیل این کلام امام می نویسد این سخنی است که برای ان بهایی نتوان گذاشت و هیچ سخن حکمت امیزی همسنگ ان نتوان یافت و هیچ کلامی را همتای ان نتوان دانست .
از جمله خطبه های شگفت امیرمومنان علی (ع) خطبه ای است مشهور به خطبه زهرا که به حق درخشان ترین گوهر اسمان سخن است .
ابن ابی الحدید معتزلی در شرح این خطبه یادر اور شده است که هر کس بخواهد فصاحت و بلاغت بیاموزد و برتری سخنان را از یکدیگر بشناسد باید در این خطبه تامل کند زیرا این خطبه در مقایسه با هر کلام فصیح دیگر غیر از کلام خدا و رسول (ص) همانند نسبت ستارگان درخشان به سنگ های تیره زمین است .
وجوه متعدد
از دیگر امتیازات نهج البلاغه وجوه متعدد معانی ان است خواننده نهج البلاغه خود را در برابر موضوعات و مباحث متعدد و متنوع میبیند ان هم در شیوا ترین قالب و با عمیق ترین محتوا
خواننده نهج البلاغه در کنار مطالب بلند خدا شناسی و یکتا پرستی با مباحث اجتماعی و سیاسی رو به رو می شود و در کنار آموزه های نافذ پارسایی و پروا پیشگی با شیوه های بدیع حکومت داری و مدیریت انسانی تعلیم می بیند .
اگر نهج البلاغه را ورق بزنید با انواع موضوعات ومباحث ان هم در اوج لطافت و زیبایی و بر قله حکمت و دانایی آشنا می شوید .
عمق مطالب
به تعبیر جرج جرداق مسیحی بیان نهج البلاغه بیانی است که اگر انتقاد کند گویی تند باد خروشانی است اگر فساد و مفسدین را تهدید نماید همچون اتشفشان های سهمناک و پر غرش زبانه می کشد اگر به استدلال منطقی بپردازد عقل ها و احساسات و ادراکات بشری را مورد توجه قرار می دهد و راه هر دلیل و برهانی را می بندد و عظمت منطقی و برهان خود را ثابت می کند اگر به رای و تفکر دقت دعوت کند حص و عقل را در خواننده همراه می سازد و به سوی ان چه می خواهد سوق می دهد و او را با جهان و هستی پیوند می دهد و نیرو ها و قوای ایشان را متحد می گرداند تا به حقیقت برسد اگر مخاطب را پند و اندرز دهد ایشان مهر پدر و عاطفه پدری راستی و وفای انسانی و گرمی محبت بی انتها را در ان خواهد یافت و اگر برای خواننده از ارزش هستی و زیبایی های خلقت و کمالات جهان هستی سخن بگوید انها را با مرکبی از نور ستارگان در قلب او می نویسد .
موعظه های نهج البلاغه زنگار از دل می زداید و پروایی لطیف در ادمی پدید می ارد حکمت الهی نهج البلاغه خواننده را با خود به عالم قدس می کشاند اموزه های اجتماعی نهج البلاغه فراگیر خود را به بصیرت اجتماعی مجهز می سازد تصویر سازی های امور نهج البلاغه چنان است که مخاطب را با صحنه هایی زنده و متحرک همراه می بیند و این گونه است هر بیانی از بیانات پیشوای سخن اوران صادق و آموزگار حقیقی قرآن .
راه گشایی
نهج البلاغه در زمینه های گونا گون مطالبی اساسی دارد و می تواند راه بنماید و مباحث بدیع در معرض دیده و دل بگذارد البته لازمه بهره مند شدن از این مباحث رویکرد صحیح و داشتن روش مناسب است .
با تدبر در نهج البلاغه می توان از گوهر های فراوان این دریا بهره ها برد و با پرسش از این کتاب در موضوعات مختلف فردی سیاسی اجتماعی تربیتی اعتقادی فرهنگی اقتصادی و جز این ها به پاسخ خای ناب و بدیع دست یافت .
اعتبار نهج البلاغه
نهج البلاغه اثری محکم و معتبر است که احتمال وجود مطالبی خلاف روح اسلام ومخالف قران کریم و مغایر با سملمات عقلی و حسی و تجربی در ان بسیار کم است هر چند که نهج البلاغه تالیف شریف رضی است .
ولی نهج البلاغه در مجموع متقن ترین و معتبر ترین تالیف فرهنگ اسلامی است گذشته از دقت علمی شریف رضی در این تالیف باید اذعان کرد که هیچ سندی گویا تر و محکم تر از الفاظ و معانی ان نیست و نهج البلاغه خود برترین شاهد صحت صدور ان از امرمومنان (ع) است این کتاب از نظر لفظ و معنا در حد اعجاز است و چه کسی جز علی (ع) می توانسته چنین معجزه اسا سخن گوید ؟
کلام علی (ع) مانندی ندارد و پس از قران کریم و کلام سیدالمرسلین هیچ کلامی فصیح ترین والاتر زیباتر و ارجمند تر از ان نیست .
وقتی خوانند با تامل در نهج البلاغه می اندیشد همه آن را اب زلالی از سر چشمه برخوردار از یک روح و جوهر دارای طرز و سبک می یابد عینا مانند جسم ساده و بسیطی که هیچ جزه ان در ماهیت با دیگر اجزا اختلافی ندارد و همانند قران کریم که اول ان چون وسط ان و وسط ان مانند اخر ان است ... .